Çocuklarda DEHB: Yaramazlık mı, Dikkat Eksikliği mi?

Bu soru, ebeveynlerin bana en sık getirdiği sorulardan biri. Çoğu zaman bir öğretmen notuyla, bir veli toplantısıyla ya da "acaba" diye başlayan bir internet aramasıyla gündeme geliyor. Ardından da çelişkili bilgiler geliyor: Bir yakınınız "Her çocuk hareketlidir, büyüyünce geçer" diyor, internetteki bir test "kesin DEHB" diyor.

Bu yazıda DEHB'nin ne olduğunu, ne olmadığını, onu taklit edebilen durumları ve İngiltere'de değerlendirme sürecinin nasıl işlediğini ele aldım. Amacım size tanı koymak değil; neye bakmanız gerektiğini ve hangi kapıyı çalabileceğinizi netleştirmek.

DEHB Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB; İngilizcesiyle ADHD), beynin dikkat, dürtü kontrolü ve aktivite düzeyini düzenleme biçimini etkileyen nörogelişimsel bir farklılıktır. Yani bir karakter özelliği, terbiye eksikliği ya da "şımarıklık" değildir. Kalıtımın güçlü bir rol oynadığı biliniyor; DEHB'li çocukların ebeveynlerinden ya da yakın akrabalarından birinde de benzer özellikler görmek sık rastlanan bir durum.

Dünya genelinde çocukların yaklaşık %5'inde DEHB olduğu tahmin ediliyor. Erkek çocuklarda daha sık tanı konuyor; ancak bunun bir kısmı kızlardaki DEHB'nin daha sessiz seyretmesinden ve gözden kaçmasından kaynaklanıyor.

DEHB'nin Üç Görünümü

DEHB her çocukta aynı şekilde görünmez. Belirtilerin hangi alanda yoğunlaştığına göre üç görünümden söz edilir:

Hangi Belirtilere Dikkat Etmeli?

Dikkat ile İlgili

• Ayrıntıları kaçırma, dikkatsizce hata yapma
• Oyun ya da ödev sırasında dikkatini sürdürmekte zorlanma
• Doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünme
• Talimatları sonuna kadar takip edememe, işleri yarım bırakma
• Planlama ve düzen gerektiren işlerde zorlanma
• Zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınma
• Eşyalarını sık sık kaybetme, günlük işleri unutma
• Çevredeki küçük uyaranlarla kolayca dağılma

Hareketlilik ve Dürtüsellik ile İlgili

• Oturduğu yerde kıpırdanma, el ve ayaklarıyla oynama
• Oturması beklenen yerlerde kalkma
• Uygun olmayan ortamlarda koşma, tırmanma
• Sessizce oyun oynamakta zorlanma
• "Motoru çalışıyormuş gibi" sürekli hareket halinde olma
• Çok konuşma, soru bitmeden cevap verme
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü ya da oyununu bölme

Her Hareketli Çocuk DEHB Değildir

Yukarıdaki listeyi okurken "Bunların yarısı benim çocuğumda var" diye düşünmüş olabilirsiniz. Bu çok doğal; çünkü bu davranışların hepsi zaman zaman her çocukta görülür. DEHB değerlendirmesinde belirleyici olan, davranışın varlığı değil, yoğunluğu, sürekliliği ve etkisidir. Uzmanlar genellikle şu soruların yanıtına bakar:

• Yaşına göre belirgin şekilde fazla mı? Dört yaşında bir çocuğun yerinde duramaması ile on yaşında bir çocuğun yerinde duramaması aynı şey değildir.
• Ne zamandan beri var? Belirtilerin en az altı aydır sürmesi ve 12 yaşından önce başlamış olması beklenir.
• Birden fazla ortamda mı? Sadece evde ya da sadece belirli bir öğretmenin dersinde görülen davranışlar başka bir şeye işaret ediyor olabilir. DEHB'de belirtiler genellikle hem evde hem okulda hem de sosyal ortamlarda görülür.
• Hayatını zorlaştırıyor mu? Öğrenmeyi, arkadaşlıkları ya da aile içi ilişkileri belirgin biçimde olumsuz etkiliyor mu?

Okul öncesi dönemde tanı daha temkinli konur; çünkü bu yaşlarda gelişimsel farklılıklar çok geniştir. Bu, küçük yaştaki bir çocuk için destek alınamayacağı anlamına gelmez. Ebeveyn eğitim programları bu yaş grubunda da önerilen ilk adımlardandır.

DEHB'yi Taklit Edebilen Durumlar

Dikkatsizlik ve huzursuzluk, birçok farklı durumun ortak dışavurumu olabilir. Bu yüzden iyi bir değerlendirme, "Başka ne olabilir?" sorusunu mutlaka sorar:

• Uyku sorunları: Yetersiz ya da kalitesiz uyku çocuklarda yorgunluktan çok huzursuzluk ve dikkatsizlik olarak görünebilir. Horlama ve gece sık uyanma dikkat edilmesi gereken işaretlerdir. (Uyku rutini yazım burada yardımcı olabilir.)
• İşitme ve görme: Tahtayı göremeyen ya da öğretmeni tam duyamayan bir çocuk dalgın görünebilir.
• Kaygı: Kaygılı bir çocuğun zihni "orada" değildir; bu da dikkatsizlik gibi görünür.
• Stres ve zorlu yaşam olayları: Taşınma, ayrılık, kayıp, aile içi gerginlik.
• Öğrenme güçlükleri: Okumada zorlanan bir çocuk, okuma gerektiren her işte "dikkatini veremiyor" gibi görünebilir.
• Otizm spektrumu: DEHB ile birlikte de görülebilir, ayrı bir değerlendirme gerektirir. (Otizm yazım)

İki Dilli ve Yeni Gelmiş Çocuklar İçin Özel Bir Not

İngiltere'ye yeni taşınmış ya da evde Türkçe, okulda İngilizce konuşan bir çocuk düşünün. Sınıfta söylenenlerin bir kısmını henüz tam anlamıyor. Talimatları kaçırıyor, etrafına bakıp diğer çocukları taklit etmeye çalışıyor, uzun anlatımlarda dalıp gidiyor. Dışarıdan bakıldığında bu tablo dikkat eksikliğine çok benzeyebilir.

Bu yüzden değerlendirmede şu sorular önemlidir: Çocuk Türkçe konuşulan ortamlarda da aynı zorlukları yaşıyor mu? Türkiye'deyken ya da İngilizcesi henüz gelişmeden önce de benzer şeyler gözlemlendi mi? Ev ortamındaki davranışlar okuldakine benziyor mu?

Bu noktada şunu da eklemek isterim: İki dillilik DEHB'ye yol açmaz. İki dilli bir çocukta da DEHB olabilir; önemli olan, dil öğrenme sürecinin ve uyumun etkilerini gerçek dikkat güçlüğünden ayırabilmektir. (İki dilli çocuklar yazım)

İngiltere'de Değerlendirme Süreci: Adım Adım

DEHB tanısı İngiltere'de bir uzman tarafından konur: genellikle bir çocuk psikiyatristi, pediatrist ya da bu alanda eğitim almış başka bir sağlık profesyoneli. Süreç bölgeye göre farklılık gösterse de genel akış şöyledir:

1. Gözlemlerinizi not edin
   Hangi davranışlar, hangi ortamlarda, ne sıklıkta ve ne zamandan beri görülüyor? Okul raporları, öğretmen yorumları ve varsa Türkiye'deki okul ya da doktor kayıtları da işe yarar.
2. Okulla ve SENCO ile konuşun
   Okulun da benzer şeyler gözlemleyip gözlemlemediğini öğrenin. Önemli bir bilgi: Okulun destek sağlaması için tanı şart değildir. SENCO, tanı süreci beklenirken de sınıf içi düzenlemeler yapabilir. (SENCO nedir?)
3. GP'nize başvurun
   GP DEHB tanısı koymaz; ama sizi değerlendirme için yönlendirir. Bölgenize göre bu yönlendirme Community Paediatrics (toplum pediatrisi) ya da CAMHS birimine yapılır. Bazı bölgelerde okulun da yönlendirme yapabildiği yollar vardır.
4. Bekleme sürecini planlayın
   NHS'te DEHB değerlendirmesi için bekleme süreleri birçok bölgede uzundur; aylar, bazen yıllar sürebilir. Bu süreyi boşa geçirmemek için okul desteği ve ebeveyn stratejileri üzerinde çalışmak önemlidir. (CAMHS bekleme listesindeyken neler yapılabilir?)
5. Değerlendirme
   Değerlendirme genellikle ebeveyn ve öğretmen ölçeklerini, ayrıntılı gelişim öyküsünü, çocukla görüşmeyi ve gözlemi içerir. Tek bir testle ya da tek bir görüşmeyle tanı konmaz.

Tanı Konursa Ne Olur?

İngiltere'de DEHB için kılavuz niteliğindeki NICE önerileri, desteği birkaç katmanda ele alır:

• Bilgilendirme ve ortam düzenlemeleri: Ailenin ve okulun DEHB'yi anlaması, sınıfta oturma yeri, kısa görevler, hareket molaları gibi düzenlemeler.
• Ebeveyn eğitim programları: 5 yaş altında ilk önerilen adımdır. Daha büyük çocukların ailelerine de DEHB'ye yönelik bilgilendirme ve destek önerilir; davranış sorunları eşlik ediyorsa ebeveyn eğitim programı da önerilir.
• İlaç tedavisi: 5 yaş ve üzerindeki çocuklarda, ortam düzenlemelerine rağmen belirtiler günlük hayatı belirgin biçimde etkilemeye devam ediyorsa uzman tarafından değerlendirilebilir. Bu karar mutlaka uzmanla birlikte, çocuğun durumuna göre verilir.

Tanı bir son değil, bir başlangıçtır. Birçok aile için tanı, "Neden bu kadar zorlanıyoruz?" sorusuna bir açıklama getirir ve çocuğun kendini "kötü çocuk" olarak görmesinin önüne geçer.

Evde Neler Yapabilirsiniz?

Tanı olsun ya da olmasın, aşağıdaki stratejiler dikkat ve dürtü kontrolünde zorlanan çocuklara genellikle iyi gelir:

• Kısa ve net talimatlar: Tek seferde tek bir talimat verin. Odanın öbür ucundan seslenmek yerine yanına gidin, göz teması kurun.
• Görsel rutinler: Sabah hazırlığı, okul çantası, yatma saati gibi rutinleri resimli bir çizelgeye dökün. Hatırlatma yükünü sizden alıp çizelgeye verir.
• İşleri parçalara bölün: "Odanı topla" yerine "Önce legoları kutuya koyalım."
• Hemen ve sık geri bildirim: DEHB'li çocuklar uzak ödüllerden çok anında gelen olumlu geri bildirime yanıt verir. İyi giden şeyi fark edip söylemek, olumsuzu düzeltmekten daha etkilidir.
• Hareket ihtiyacını kabul edin: Ödev arasında kısa hareket molaları, oturarak çalışırken elde tutulacak küçük bir nesne bazı çocuklara iyi gelebilir.
• Uyku ve ekran: Yetersiz uyku dikkatsizliği ve huzursuzluğu artırabilir. Akşam saatlerinde ekranı sınırlamak, düzenli uykuyu destekler. (Ekran süresi yazım)

Konuşma Diline Dair

Okulla İş Birliği

DEHB'li bir çocuk için evle okul arasındaki tutarlılık çok değerlidir. Okulla düzenli iletişim kurun, işe yarayan stratejileri paylaşın ve okulun neler yaptığını sorun. Çocuğun ihtiyaçları okulun olağan destekleriyle karşılanamıyorsa, daha kapsamlı bir destek planı için EHCP süreci de gündeme gelebilir. (EHCP nedir?)

Ebeveynlere Bir Not

DEHB'li bir çocuğun ebeveyni olmak yorucudur. Gün içinde onlarca kez uyarmak, sürekli "olumsuz" konuşan ebeveyn olmaktan bıkmak, okuldan gelen her telefonda içinizin sıkışması... Bunlar gerçek ve çok yaygın deneyimler. Kendinize de şefkat göstermeniz, çocuğunuza gösterebileceğiniz sabrın kaynağıdır. Ebeveyn danışmanlığı yalnızca çocuğa yönelik stratejiler için değil, sizin bu süreci taşıyabilmeniz için de bir alan açar.

Ne Zaman Destek Almalı?

• Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyor ve hem evde hem okulda görülüyorsa
• Okul akademik ya da davranışsal kaygılarını sizinle paylaşıyorsa
• Çocuğunuz arkadaşlık kurmakta ya da sürdürmekte zorlanıyorsa
• Çocuğunuz kendisi hakkında "Ben aptalım", "Ben hep kötüyüm" gibi cümleler kuruyorsa
• Aile içinde gerginlik artık günlük hayatı belirgin biçimde etkiliyorsa

Bir çocuk psikoloğuyla görüşmek, tanı sürecine hazırlanmanıza, beklerken neler yapabileceğinizi planlamanıza ve evde uygulanabilir stratejiler geliştirmenize yardımcı olabilir.