Seçici Konuşmazlık: Evde Konuşuyor, Okulda Hiç Konuşmuyor

Bu tablo, ebeveynler için kafa karıştırıcı ve çoğu zaman yalnızlaştırıcıdır. Çünkü evde gördüğünüz çocukla okulun anlattığı çocuk sanki iki farklı insan. Çevreden gelen yorumlar da yardımcı olmaz: "Utangaç, büyüyünce açılır", "İnatlaşıyor", "Henüz İngilizcesi yok, normal."

Bazen bu yorumlar doğrudur. Bazen ise karşımızdaki tablonun bir adı vardır: seçici konuşmazlık (selective mutism). Bu yazıda seçici konuşmazlığın ne olduğunu, iki dilli çocuklarda çok sık görülen "sessiz dönem"den nasıl ayrıldığını ve sizin, okulun neler yapabileceğini ele aldım.

Seçici Konuşmazlık Nedir?

Seçici konuşmazlık, çocuğun bazı ortamlarda rahatça konuşabildiği halde, belirli sosyal ortamlarda (çoğunlukla okul ya da nursery) sürekli olarak konuşamadığı kaygı temelli bir durumdur.

Seçici konuşmazlık çoğunlukla 2–4 yaş arasında başlar; ama çoğu zaman çocuk nursery'ye ya da okula başladığında fark edilir. Küçük çocuklarda yaklaşık 140 çocuktan birinde görüldüğü tahmin ediliyor. Araştırmalar, iki dilli ve göçmen ailelerden gelen çocuklarda daha sık görülebildiğini gösteriyor; bu, sizin için bu yazıyı özellikle önemli kılıyor.

Nasıl Görünür?

• Okulda, nursery'de ya da tanımadığı yetişkinlerin yanında hiç konuşmama ya da sadece fısıldama
• Konuşması beklendiğinde donuk yüz ifadesi, göz temasından kaçınma, kaskatı beden
• Baş sallama, işaret etme, öğretmenin kulağına fısıldama gibi sözsüz yollarla iletişim kurma
• Tuvalet ihtiyacını, acıktığını ya da canının yandığını söyleyememe
• Evde, ailesiyle ise rahat, hatta oldukça konuşkan olma
• Ev ortamında bile misafir gelince ya da biri onu dinlediğini fark edince susma

Bazı çocuklar okulda tek bir arkadaşıyla fısıldaşabilir ama öğretmenle hiç konuşmaz; bazıları öğretmenle konuşur ama sınıfın önünde konuşamaz. Tablo çocuktan çocuğa değişir.

Uzmanların seçici konuşmazlıktan söz edebilmesi için genellikle şunlara bakılır: Konuşmama durumu en az bir aydır sürüyor olmalı (okulun ilk ayı bu süreye sayılmaz; NHS yeni bir ortamda iki ay beklenmesini öneriyor), çocuğun okul ya da sosyal hayatını etkiliyor olmalı ve o dili bilmemekle açıklanamıyor olmalı. Bu son madde, iki dilli çocuklar için kritik bir ayrımı beraberinde getiriyor.

İki Dilli Çocuklarda Kritik Ayrım: Sessiz Dönem mi, Seçici Konuşmazlık mı?

Yeni bir dil öğrenen çocukların birçoğu, o dili konuşmaya başlamadan önce bir süre yalnızca dinler ve gözlemler. Buna sessiz dönem (silent period) denir ve dil gelişiminin doğal bir parçasıdır. Türkçe konuşan bir evden İngilizce bir nursery'ye başlayan bir çocuğun ilk haftalarda, hatta aylarda az konuşması bu yüzden kendi başına bir endişe nedeni değildir.

Bu ayrım her zaman net değildir; iki durum bir arada da görülebilir. Sessiz dönemi uzun süren ve kaygılı görünen bir çocukta durumun izlenmesi ve gerekirse bir uzmana danışılması önemlidir. Bu konuda iki dilli çocuklar ve Türkçeyi evde yaşatmak üzerine yazdıklarım da yardımcı olabilir.

Neden Olur?

Seçici konuşmazlığın tek bir nedeni yoktur. Genellikle birkaç etken bir araya gelir:

• Mizaç: Bu çocukların çoğu yeni ortamlara ve yeni insanlara karşı doğuştan daha temkinli, "ısınması zaman alan" bir mizaca sahiptir.
• Kaygıya yatkınlık: Ailede kaygıya yatkınlık sık görülür. Seçici konuşmazlık, kaygının bir görünümü olarak ele alınır.
• Konuşma ve dil güçlükleri: Bazı çocuklarda eşlik eden bir konuşma ya da dil güçlüğü konuşma kaygısını artırabilir.
• Yeni ortam ve dil: Göç, yeni bir dil ve yeni bir okul, zaten temkinli olan bir çocuk için kaygıyı tetikleyen bir zemin oluşturabilir.

Yaygın bir yanlış inanışı da düzeltmek isterim: Seçici konuşmazlık çoğunlukla bir travmanın sonucu değildir. Ve ebeveynin "yanlış bir şey yapması"ndan kaynaklanmaz.

Evde Neler Yapabilirsiniz?

Seçici konuşmazlıkta temel ilke şudur: Konuşma üzerindeki baskıyı kaldırmak. Baskı arttıkça kaygı artar, kaygı arttıkça konuşma daha da zorlaşır. Paradoks gibi görünse de, çocuk konuşmak zorunda olmadığını hissettikçe konuşmaya yaklaşır.

İşe Yarayan Yaklaşımlar

Dikkatli Olunması Gereken Yaklaşımlar

Okulla Birlikte Çalışmak

Seçici konuşmazlık çoğunlukla okulda görüldüğü için okulun sürece dahil olması çok önemlidir. Okula şunları iletebilirsiniz:

1. Durumu açıkça paylaşın
   Sınıf öğretmeni ve SENCO ile görüşün. Çocuğunuzun evde nasıl konuştuğunu anlatın; mümkünse evde konuştuğu kısa bir ses ya da video kaydını (çocuğun haberi ve onayıyla) göstermek, okulun durumu anlamasına yardımcı olabilir. (SENCO nedir?)
2. Baskısız bir sınıf ortamı isteyin
   Yoklamada sözlü yanıt yerine el kaldırmak, sınıf önünde konuşmanın beklenmemesi, sözsüz yanıtların kabul edilmesi gibi küçük düzenlemeler kaygıyı belirgin biçimde azaltır.
3. Bir "güvenli yetişkin" belirleyin
   Okulda çocuğun düzenli olarak birebir vakit geçirebileceği bir yetişkin (key worker), ilerlemenin başlangıç noktası olabilir.
4. Küçük ve kademeli adımlar planlayın
   Seçici konuşmazlıkta işe yarayan yöntemler, çocuğu kaygısının hemen üst sınırına küçük adımlarla yaklaştırır. Örneğin çocuğun sizinle rahat konuştuğu bir ortama okuldaki yetişkinin yavaş yavaş dahil olması ("sliding-in" tekniği). Bu tür planlar en iyi bir uzmanın rehberliğinde yapılır.

Kendiliğinden Geçer mi?

Bazı çocuklarda zamanla azalabilir. Ancak seçici konuşmazlık ne kadar uzun sürerse, konuşmama hali o kadar kalıplaşabilir: Çocuk "konuşmayan çocuk" olarak tanınır, çevre buna göre davranmaya başlar ve konuşmaya başlamak giderek daha büyük bir adım haline gelir. Bu yüzden erken fark etmek ve erken destek almak önemlidir. İyi haber şu: Uygun destekle çocukların büyük çoğunluğu belirgin ilerleme kaydeder.

Konu okula ya da nursery'ye başlangıçla ilgiliyse, nursery ve okula başlama ve ayrılık kaygısı üzerine yazdıklarıma da göz atabilirsiniz.

Ne Zaman Destek Almalı?

• Okulda konuşmama durumu, okulun ilk ayından sonra da sürüyorsa
• İngilizcesi geliştiği halde konuşma gelmiyorsa
• Çocuğunuz tuvalet ihtiyacı, ağrı ya da açlık gibi temel ihtiyaçlarını okulda ifade edemiyorsa
• Konuşamadığı ortamlar artıyorsa (örneğin artık akrabalarla da konuşmuyorsa)
• Çocuğunuz okula gitmek istemiyor, karın ağrısı gibi bedensel şikayetler yaşıyorsa

Bir çocuk psikoloğuyla görüşmek, kaygının arka planını anlamanıza, evde ve okulda uygulanabilecek kademeli bir plan oluşturmanıza ve okulla nasıl iletişim kuracağınızı netleştirmenize yardımcı olabilir.