Çocuklarda Tikler ve Tourette Sendromu: Ne Zaman Endişelenmeli?

Tikler, ebeveynleri en çok endişelendiren ama aynı zamanda en sık görülen çocukluk durumlarından biri. İyi haber şu: Çocuklarda görülen tiklerin büyük çoğunluğu geçicidir ve zararsızdır. Yine de bazı durumlarda tiklerin bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Bu yazıda tiklerin ne olduğunu, ne zaman tik bozukluğundan ya da Tourette sendromundan söz edildiğini, ebeveyn olarak nasıl tepki vermenin işe yaradığını ve İngiltere'de nereye başvurabileceğinizi ele aldım.

Tik Nedir?

Tik; ani, hızlı, tekrarlayan ve ritmik olmayan bir hareket ya da sestir. Çocuk tiklerini kasıtlı olarak yapmaz. Ama tikler tamamen "istemsiz" de değildir: Birçok çocuk, tikten hemen önce bir dürtü ya da gerginlik hissi tarif eder. Bu his, hapşırmadan önceki gıdıklanmaya ya da kaşınması gereken bir yere benzetilir. Tik yapıldığında bu his geçici olarak rahatlar.

Çocuklar tiklerini bir süre bastırabilir; örneğin okulda ya da misafirlerin yanında. Ama bu çaba yorucudur ve sınırlıdır. Birçok aile, çocuğun eve, yani rahatladığı ortama gelince tiklerinin arttığını gözlemler. "Okulda hiç yapmıyor, demek ki isterse durdurabiliyor" düşüncesi bu yüzden yanıltıcıdır.

Tik Türleri

Bir not: Tourette denince çoğu insanın aklına istemsiz küfür etme gelir. Bu belirti (koprolali) Tourette sendromu olan kişilerin yalnızca küçük bir bölümünde görülür.

Ne Kadar Yaygın?

Tikler çocukluk döneminde çok yaygındır; okul çağındaki çocukların önemli bir kısmı bir dönem geçici tikler yaşar. Erkek çocuklarda kızlara göre birkaç kat daha sık görülür.

Tikler genellikle 4–6 yaş civarında başlar, çoğu zaman 10–12 yaş civarında en yoğun döneme ulaşır ve birçok çocukta ergenlikle birlikte belirgin şekilde azalır.

Tik mi, Tik Bozukluğu mu, Tourette mi?

Bu üç terim sık karıştırılır. Aralarındaki fark temel olarak tiklerin türüne ve süresine dayanır:

• Geçici (provizyonel) tik bozukluğu: Motor ve/veya ses tikleri bir yıldan kısa süredir var. Çocuklarda en sık görülen tablo budur ve çoğu kendiliğinden geçer.
• Kalıcı (kronik) motor ya da ses tiki bozukluğu: Ya sadece motor ya da sadece ses tikleri bir yıldan uzun süredir var.
• Tourette sendromu: Birden fazla motor tik ve en az bir ses tiki bir yıldan uzun süredir var (hepsinin aynı anda olması gerekmez) ve tikler 18 yaşından önce başlamış.

Tikleri Ne Artırır, Ne Azaltır?

Tikleri tetikleyen ya da artıran durumlar genellikle şunlardır:

• Stres ve kaygı (sınav dönemleri, okula başlama, taşınma, aile içi gerginlik)
• Heyecan (doğum günleri, tatiller, bayramlar)
• Yorgunluk ve uykusuzluk
• Sıkılma ve boş kalma
• Tikle ilgili sürekli konuşulması ya da tikin fark edildiğini hissetmek

Buna karşılık çocuk ilgisini çeken bir işe odaklandığında, örneğin müzik, spor ya da sevdiği bir oyunla meşgulken, tikler çoğu zaman belirgin şekilde azalır.

Neden Olur?

Tik bozuklukları, beyindeki hareket kontrolüyle ilgili devrelerin gelişimine bağlı nörogelişimsel durumlardır. Genetik yatkınlık önemli bir rol oynar; ailede tik öyküsü sık rastlanan bir durumdur.

Tikler kötü bir alışkanlık değildir, dikkat çekme çabası değildir ve ebeveynlik hatasının sonucu değildir. Stres tikleri artırabilir; ama stres tiklerin nedeni değildir.

Tiklere Eşlik Edebilen Durumlar

Özellikle kronik tik bozukluğu ve Tourette sendromunda başka durumlar da sık görülür:

• DEHB: Tourette sendromu olan çocuklarda en sık eşlik eden durumdur. (Çocuklarda DEHB yazım)
• Obsesif-kompulsif belirtiler: "Tam doğru hissedene kadar" tekrar etme, sayma, dokunma gibi davranışlar.
• Kaygı
• Öğrenme güçlükleri

Birçok ailede, günlük hayatı tiklerden çok bu eşlik eden durumlar zorlar. Bu yüzden iyi bir değerlendirme, sadece tiklere değil, çocuğun bütününe bakar.

Ebeveyn Olarak Nasıl Tepki Vermeli?

Ebeveynlerin ilk refleksi genellikle tiki durdurmaya çalışmaktır. Bu çok anlaşılır bir tepkidir ama çoğu zaman ters etki yapar. Tik bir yangın alarmı gibi değil, hapşırık gibi düşünülebilir: Ona dikkat çekmek onu durdurmaz, aksine artırabilir.

İşe Yarayan Yaklaşımlar

Günlük Hayatta

• Uyku düzenini koruyun: Yorgunluk tikleri belirgin şekilde artırabilir. (Uyku rutini yazım)
• Stres kaynaklarını gözden geçirin: Tikler arttığında "Şu sıralar çocuğumun hayatında ne oluyor?" diye sorun.
• Odaklanma gerektiren aktiviteleri destekleyin: Spor, müzik, el becerileri gibi.
• Tik günlüğü tutabilirsiniz: Ama bunu çocuğun görmediği bir yerde, kısa notlar halinde yapın. Bu notlar bir uzmana başvurduğunuzda çok işe yarar.

Okulla İletişim

Tikleri belirgin olan bir çocuk için okulun bilgilendirilmesi önemlidir. Öğretmen tikleri bilmezse onları dikkatsizlik, yaramazlık ya da kasıtlı ses çıkarma olarak yorumlayabilir. Okulla şunları konuşabilirsiniz:

• Tiklerin kasıtlı olmadığı ve uyarıyla durdurulamayacağı
• Tikler yoğunlaştığında çocuğun kısa bir süre sınıftan çıkabilmesi için bir "mola kartı"
• Sınav dönemlerinde ek süre ya da ayrı bir oda gibi düzenlemeler
• Akranların tepkilerine karşı dikkatli olunması; tik yaşayan çocuklar alay ve zorbalığa daha açık olabilir (Okulda zorbalık yazım)

Bazı çocuklar ve aileler, çocuğun onayıyla sınıfa tiklerin ne olduğunu anlatan kısa bir açıklama yapılmasını yararlı bulur. Bu kararı çocuğunuzla birlikte vermenizi öneririm.

Tedavi Gerekir mi?

Hafif tiklerin büyük çoğunluğu herhangi bir tedavi gerektirmez. Çoğu zaman ailenin ve okulun bilgilendirilmesi ve çevrenin tiklere sakin yaklaşması yeterlidir.

Tikler çocuğu rahatsız ediyorsa, ağrıya yol açıyorsa, okul ya da sosyal hayatını belirgin biçimde etkiliyorsa, davranışsal terapiler ilk sırada önerilen yöntemlerdir:

• CBIT / Alışkanlık Tersine Çevirme (HRT): Çocuğun tik öncesi dürtüyü fark etmeyi ve tikle aynı anda yapılamayan bir "rakip hareket" kullanmayı öğrendiği yapılandırılmış bir yöntem.
• Maruz Bırakma ve Tepki Önleme (ERP): Çocuğun tik öncesi dürtüye tik yapmadan dayanma kapasitesini kademeli olarak artırmayı hedefler.

Ciddi durumlarda ilaç tedavisi de gündeme gelebilir; bu karar bir uzman doktor tarafından verilir.

Ne Zaman Doktora Başvurmalı?

Ebeveynlere Bir Not

Çocuğunuzun tiklerini izlemek zor olabilir. Özellikle ilk dönemde "Bir şey mi yaptım?", "Bu hep böyle mi kalacak?" soruları sık gelir. Tiklerin dalgalı seyrettiğini, çoğu çocukta ergenlik sonuna doğru belirgin şekilde azaldığını hatırlamak bu süreçte yardımcı olabilir. Sizin sakinliğiniz, çocuğunuzun tikleriyle ilişkisini doğrudan etkiler.